Konflikterende regsnorme oor onderhoud vir die langslewende gade – die hoogste hof van appèl beslis eenparig én negeer die geykte regsnorme

ARTIKEL

Konflikterende regsnorme oor onderhoud vir die langslewende gade – die hoogste hof van appèl beslis eenparig én negeer die geykte regsnorme

Author: JC Sonnekus

ISSN: 1996-2207
Affiliations: Professor in Privaatreg, Universiteit van Johannesburg
Source: Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, Issue 4, 2026, p. 748-779
https://doi.org/10.47348/TSAR/2026/i4a7

Abstract

South African common law obliges all children to contribute to the reasonable maintenance needs of their parents if the latter are in need of maintenance in for example their old age. The foundation of this legal obligation ex lege is not a benevolent gesture of love or a voluntary gift towards the needy parent and does not depend on the subjective will of the children to contribute towards the maintenance of their parents in need. The flip side of an obligation to perform has been a claim since Roman law and the obligation of children towards their parents in need has never been abolished by legislation, nor in any of the comparable Continental legal systems that share the applicable common principles with South African law. The claim of the parent in need of maintenance is well established. All claims as rights to performance (dare, facere or non facere) are part of the assets of the holder of the rights. All assets form part of the sum of the estate of the holder as legal subject. Before it can be determined that a surviving spouse is dependent for her maintenance in terms of the Maintenance of Surviving Spouses Act 27 of 1990, all assets of the claimant must be considered and weighed – including the claims against the children of the claimant. The impression is left that this was not considered in this case – at the expense of the beneficiaries of the testator as the first-dying spouse against whose estate the claim was brought by the claimant as surviving spouse and maintained in terms of Act 27 of 1990 by the supreme court of appeal. Should the successful claimant die two days later, that recognised claim against the estate of the first dying spouse will constitute an asset in her estate – for the benefit of her heirs or creditors. It is doubtful whether this was the intention of the legislature with the act, for nowhere in the act is the common-law obligation of the children of the claimant extinguished or exchanged for the claim against the estate of the first dying spouse and at the expense of the latter’s beneficiaries as identified according to the applicable principles of the law of succession, be it the valid will of the testator or the norms of intestacy. The legislature merely intended to establish an ancillary source for the surviving spouse who is indeed in need of maintenance after exhaustion of all her assets. The legislature did not justify in this act any exclusion or ring fencing of any of the claimant’s assets when calculating her maintenance needs. Because no new ranking is set in the act, this ancillary source comes into consideration only after exhaustion of all other legally recognised assets and not before it. No court can ignore the fact that the claimant keeps R20 million in investments “ring fenced” for his eventual heirs and still maintains the claim against the estate of the first dying spouse under the guise of this act. If the legislature had intended that the common-law dependents should be excused from their obligation to maintain their parent in need, this could easily have been spelled out in the act. It is not. A great deal has already been published on this subject, which, however, has not been mastered nor mentioned in De Bruyn v Master of the High Court, Pretoria ((1388/2024) 2026 ZASCA 92 (26 Jun 2026)) – and it shows.

A critical overview of the Employment Laws Amendment Bill, 2025 and The Labour Relations Amendment Bill, 2025

AANTEKENINGE

A critical overview of the Employment Laws Amendment Bill, 2025 and The Labour Relations Amendment Bill, 2025

Authors: Marthinus Van Staden and Elmarie Fourie

ISSN: 1996-2207
Affiliations: Attorney
Source: Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, Issue 4, 2026, p. 780-810
https://doi.org/10.47348/TSAR/2026/i4a8

Abstract

Die departement van indiensneming en arbeid het in Februarie 2026 twee omvattende wetsontwerpe vir openbare kommentaar gepubliseer: die Wysigingswetsontwerp op Indiensnemingswette, 2025 en die Wysigingswetsontwerp op Arbeidsverhoudinge, 2025. Saam wysig hierdie wetsontwerpe vyf wette deur middel van 69 substantiewe wysigingsklousules en verteenwoordig die mees omvattende hersiening van die Suid-Afrikaanse arbeidsreg sedert die inwerkingtreding van die huidige raamwerk. Die wetsontwerpe is die produk van 30 maande se drieledige onderhandeling binne die nasionale ekonomiese ontwikkelings- en arbeidsraad en gee ook uitvoering aan die imperatief wat geskep is deur die konstitusionele hof in Van Wyk v Minister of Employment and Labour (2025 12 BLLR 1213 (CC)), wat die bestaande bedeling van moederskaps- en ouerskapsverlof as ongrondwetlik verklaar het. Die outeurs ontleed agtereenvolgens elke toepaslike versameling voorgestelde wysigings. Wat die Wet op Basiese Diensvoorwaardes 75 van 1997 betref, word die nuwe artikel 9B-bedeling vir oproepwerkers, die hersiene ouerskapsverlofbedeling, die verdubbeling van afdankingsvergoeding en die uitgebreide handhawingsmasjinerie onder die loep geneem. Ten opsigte van die Employment Equity Act 55 van 1998 en die Unemployment Insurance Act 63 van 2001 word die nuwe ouerskapvoordeleskema, die uitbreiding van teistering-arbitrasie en die wysigings aan die voldoeningsertifisering ontleed. Die bydrae ondersoek ook die wysigings aan die Nasionale Minimumloonwet 9 van 2018, met besondere aandag aan die uitsluiting van uitgestelde betalings uit die loonberekening in reaksie op die arbeidsappèlhof se beslissing in Quantum Foods (Pty) Ltd v Jacobs NO (2024 ILJ 71 (LAC)). Die mees uitgebreide ontleding handel oor die Wysigingswetsontwerp op Arbeidsverhoudinge 66 van 1995, met die fokus op die beperking van remedies vir hoogsbesoldigde werknemers, die nuwe betalingsvereiste van sekerheidstelling by verwysing van ’n nakomingsgeskil, die uitbreiding van die kommissie vir versoening, bemiddeling en arbitrasie se jurisdiksie en ’n nuwe bedeling vir platformwerkers. Die ontleding onthul ’n hervormingspakket wat, in die geheel, tegnies bekwaam en grondwetlik verdedigbaar is, maar wat ’n aantal bepalings bevat wat onvoldoende presies, potensieel teenproduktief of onvoldoende belyn is met die transformatiewe doelwitte van die Suid-Afrikaanse arbeidsreg.

Subrogated litigation: the composite cause of action of the invisible litigant

AANTEKENINGE

Subrogated litigation: the composite cause of action of the invisible litigant

Author: Albert Reinecke

ISSN: 1996-2207
Affiliations: Attorney
Source: Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, Issue 4, 2026, p. 810-821
https://doi.org/10.47348/TSAR/2026/i4a9

Abstract

Hierdie bydrae ondersoek die ontwikkeling van gesubrogeerde litigasie in die Suid-Afrikaanse reg en voer aan dat die tradisionele voorstelling van subrogasie nie langer die hedendaagse prosedurele werklikheid volledig verklaar nie. Vir meer as ’n eeu is aanvaar dat ’n versekeraar wat sy versekerde skadeloos gestel het, slegs in die naam van die versekerde teen die dader kon optree. Hierdie benadering het sy oorsprong in die historiese Engelse praktyk en het hoofsaaklik ’n prosedurele funksie vervul deur ekonomiese pleitwerk te bevorder en die versekeringsverhouding buite die geding te hou. Die beslissings in Rand Mutual Assurance Co Ltd v Road Accident Fund en Le Bonheur Wine Estate (Pty) Ltd v Stellenbosch Vineyards (Pty) Ltd toon egter dat hierdie historiese prosedurele model in die lig van die grondwet ontwikkel het. Hoewel die substantiewe leerstuk van subrogasie onveranderd gebly het, het die prosedurele raamwerk waarbinne gesubrogeerde regte afgedwing word, verander. Die artikel voer aan dat die Le Bonheur-saak nie ’n nuwe skuldoorsaak of selfstandige reg ten gunste van die versekeraar geskep het nie. Die verweerder se aanspreeklikheid bly steeds uitsluitlik gegrond op die onderliggende bron van aanspreeklikheid, terwyl die versekeraar se reg op verhaal voortspruit uit die samehang tussen daardie aanspreeklikheid, die versekeringsooreenkoms en die regsgevolge van skadeloosstelling. Die bydrae beskryf hierdie samevoeging van juridiese feite as ’n saamgestelde skuldoorsaak. Daarmee word nie ’n nuwe substantiewe reg geskep nie, maar verduidelik waarom ’n versekeraar wat in eie naam litigeer, benewens die verweerder se aanspreeklikheid ook die juridiese feite moet bewys wat sy locus standi en reg op verhaal vestig. Voorts word aangevoer dat die historiese veronderstelling dat versekeraar en versekerde altyd ’n gemeenskaplike belang nastreef, nie meer in alle gevalle geld nie. Waar ’n versekerde ná skadeloosstelling ’n prosedurele standpunt inneem wat die versekeraar se verhaalreg verydel, bied estoppel ’n beginselmatige grondslag om sodanige inkonsekwente optrede te verhinder. Estoppel skep nie nuwe regte of brei subrogasie uit nie, maar verleen praktiese werking aan die leerstuk deur die versekeraar se prosedurele posisie te beskerm. Die bydrae sluit af met ’n kritiese bespreking van Scott se ontleding van die Le Bonheur-saak en voer aan dat die beslissing die historiese prosedurele fiksies van subrogasie blootlê eerder as om die substantiewe aard daarvan te verander.

Mining of mixed minerals – when African elephants fight, ask whether the minister has waved the flag

REGSPRAAK

Mining of mixed minerals – when African elephants fight, ask whether the minister has waved the flag

Author: PJ Badenhorst

ISSN: 1996-2207
Affiliations: Nelson Mandela University
Source: Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, Issue 4, 2026, p. 822 – 839
https://doi.org/10.47348/TSAR/2026/i4a10

Abstract

Mynbou van gemengde minerale vind plaas wanneer verskillende minerale wat binne dieselfde ertsliggaam voorkom, tesame ontgin word, of wanneer sekere minerale tesame met ander minerale ontgin moet word, terwyl die mynregte ten aansien van die betrokke minerale egter deur verskillende houers van mynregte gehou word. Beginsels van die gemenereg is van toepassing op die mynbou van gemengde minerale. Die beginsels van die gemenereg, soos geïdentifiseer deur Franklin en Kaplan (The Mining and Mineral Laws of South Africa) is deeglik deur die appèlhof oorweeg en uiteengesit in Trojan Exploration Co (Pty) Ltd v Rustenburg Platinum Mines Ltd (1996 4 SA 499 (A)). Die regsbeginsels van redelike uitoefening van mededingende mynregte en die verkryging van mede-eiendomsreg van gemengde minerale wat deur verskillende mynreghouers gehou word, is volledig deur die appèlhof uiteengesit. Anders as in die destydse selfregerende gebied van Lebowa, waar die plaas in die Trojan-saak geleë is, is die kwessie van gemengde mynontginning in die Republiek van Suid-Afrika sedert 1 Januarie 1992 deur artikel 5(3) van die Mineralewet 50 van 1991 aangespreek. Artikel 5(3) het bepaal dat ’n mynreghouer wat gemengde minerale ontgin en dit van die grond skei, eiendomsreg daarvan verkry indien dit onvermydelik was dat ’n ander mynreghouer se minerale terselfdertyd ontgin word. Artikel 5(3) het egter voorsiening gemaak vir ’n vergoedingseis weens die verlies van sodanige ander minerale. Die wetgewer het egter nie artikel 5(3) van die Mineralewet oorgedra of herhaal in die Mineral and Petroleum Resources Development Act 28 van 2002 nie. Hierdie versuim of keuse van die wetgewer het die herlewing van die beginsels van die gemenereg, soos uiteengesit in die Trojan-saak, meegebring. In Platmin South Africa v Samancor Chrome (Pty) Ltd (2026 1 All SA 174 (GJ)) het die hof versuim om die regsbeginsels soos vervat in die Trojan-saak raak te sien of toe te pas. Die minister van minerale hulpbronne het in die Platmin-saak die probleem vererger deur gebruik te maak van artikel 102(1) van Wet 28 van 2002 om ’n mynreg te wysig ten einde verwante minerale in te sluit ten koste van ’n ander mynreghouer. In hierdie vonnisbespreking word aan die hand gedoen dat die beginsels in die Trojan-saak steeds in die onderhawige gevalle van toepassing bly ongeag of ’n mynreg deur die minister gewysig is om bykomende minerale in te sluit, al dan nie. Die wetgewer se voorgestelde wysigings aan artikel 102, insluitend die invoering van ’n omskrywing van “geassosieerde minerale” in die voorgestelde Wysigingswetsontwerp op die Ontwikkeling van Minerale Hulpbronne, 2025 (GK 6210 SK 52704 (20-05-2025)), word krities oorweeg. Die voor- en nadele van drie moontlike benaderings rondom die kwessie van mynbou van gemengde minerale, word oorweeg. Voorgestelde wetsbepalings wat noodsaaklik is om sowel die uitoefening van bevoegdhede deur houers van mynregte as die eiendomsreg van onafgeskeide en afgeskeide minerale te reguleer, word vir oorweging deur die wetgewer, aangetoon.

What is the position regarding double hearsay in the law of evidence? Case law on the subject; a legal representative’s duty regarding baseless actions

REGSPRAAK

What is the position regarding double hearsay in the law of evidence? Case law on the subject; a legal representative’s duty regarding baseless actions

Author: Wouter Le R De Vos

ISSN: 1996-2207
Affiliations: Visiting Professor, University of Johannesburg
Source: Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, Issue 4, 2026, p. 839 – 848
https://doi.org/10.47348/TSAR/2026/i4a11

Abstract

Die fokus in hierdie vonnisbespreking val op die konsep van dubbele hoorsê-getuienis. Twee vrae doen hulle voor in die verband. Eerstens, wat is dubbele hoorsê en tweedens kan sodanige getuienis ingevolge artikel 3(1)(c) van die Wysigingswet op die Bewysreg 45 van 1988 toegelaat word? Die onderhawige onderwerp geniet weinig, indien enige, aandag in die prominente handboeke oor die bewysreg, nóg hier te lande nóg in Australië. Zeffertt en Paizes The South African Law of Evidence (2017) is die enigste bron wat die konsep kortliks behandel, met verwysing na twee sake, wat hieronder bespreek word. Dubbele hoorsê, eenvoudig gestel, behels getuienis van ’n getuie (G) oor ’n verklaring buite die hof gedoen deur ’n niegetuie (X) wat laasgenoemde aan ’n ander nie-getuie (Y) buite die hof oorgedra het en wat laasgenoemde (Y) aan die getuie (G) oorvertel het. Byvoorbeeld, Andrew getuig dat David hom vertel het dat Caroline hom (David) meegedeel het dat Bryan sy (Andrew se) stilstaande motor gestamp het. Ryan v Hyatt Regency Cape Town, ’n onlangse saak waarin dubbele hoorsê onder oorweging gekom het, bied ’n goeie illustrasie van sodanige getuienis. Die eiseres, ’n bekende besigheidsvrou, het ’n eis op grond van laster teen die Hyatt Regency hotel in Kaapstad en ene Cornelius, ’n voertuigbestuurder in diens van die hotel, ingestel. Die enigste getuienis wat namens die eiseres in ’n aansoek om verstekvonnis teen Cornelius aangebied is, was haar eie getuienis. Sy het getuig dat Cornelius vir haar en haar moeder op die betrokke dag per motor na die La Colombe-restaurant in Constantia vir middagete geneem het. Na middagete het sy en haar moeder per taxi vertrek. Daarna het haar niggie, wat ook by die middagete was, haar gebel en gesê dat die deurwag by die restaurant haar (die niggie) meegedeel het dat Cornelius aan hom (die deurwag) gesê het dat die eiseres haar moeder op ’n beledigende wyse in die motor behandel het. Lede van die publiek in die onmiddellike omgewing het die opmerkings gehoor. Die hof het daarop gewys dat die bewyswaarde van die eiseres se getuienis hoofsaaklik afgehang het van die geloofwaardigheid van die deurwag, wat nie as ’n getuie geroep is nie. Dit was dus hoorsê en, meer spesifiek, dubbele hoorsê. Die hof het vervolgens oorweeg of die getuienis ingevolge die wysigingswet toegelaat kon word en tot die gevolgtrekking gekom dat dit nie in belang van geregtigheid sou wees om dit te doen nie, omdat die getuienis op die kernpunt van die saak gerig was, naamlik of die eiseres belaster was. Daar word in oorweging gegee dat die hof se bevinding dat die getuienis dubbele hoorsê was en dat dit nie toegelaat kon word nie, korrek was. Die vonnisbespreking neem ook drie ander sake waar dubbele hoorsê ter sprake was, onder die loep. Die beslissing van die hoogste hof van appèl in Makhathini v Road Accident Fund is veral van belang omdat dit ’n goeie grondslag vir die hantering van dubbele hoorsê in die Suid-Afrikaanse reg bied. Die posisie, in ’n neutedop, is dat dubbele hoorsê nie in beginsel uitgesluit is van die wysigingswet se skema vir die toelating van hoorsê-getuienis nie. Maar aangesien dubbele hoorsê, per definisie, meer onbetroubaar as gewone hoorsê is, sal die howe dubbele hoorsê slegs in hoogs uitsonderlike gevalle toelaat. So ’n geval was die Makhathini-saak. ’n Vraag wat terloops aangespreek word, is wat die plig van ’n regsverteenwoordiger is wanneer sy of haar kliënt ’n saak met geen meriete nie voor ’n hof wil bring. Die Ryan-saak bied ’n goeie voorbeeld daarvan. Die plig van die regsverteenwoordiger teenoor die hof verg dat hy of sy behoort te weier om die kliënt se opdrag uit te voer. Die regsverteenwoordiger is ’n beampte van die hof en sy of haar plig teenoor die hof oortref sy of haar plig teenoor die kliënt in so ’n geval. Om met so ’n saak voort te gaan, sou die hof se kosbare tyd en bronne mors.

The supreme court of appeal sings a different tune regarding virtually commissioned affidavits

REGSPRAAK

The supreme court of appeal sings a different tune regarding virtually commissioned affidavits

Author: Ciresh Singh

ISSN: 1996-2207
Affiliations: University of South Africa
Source: Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, Issue 4, 2026, p. 849 – 858
https://doi.org/10.47348/TSAR/2026/i4a12

Abstract

Sedert die draai van die millennium is daar ’n toename in die gebruik van tegnologie in die regstelsel. Elektroniese handtekeninge word gebruik om kontrakte te onderteken, elektroniese pos word gebruik om kennisgewings en ander regsdokumente af te lewer, en elektroniese video’s word gebruik vir verhore en hofaansoeke. Die gebruik van tegnologie is versnel tydens die Covid-19-pandemie en as gevolg van die streng inperkings wat van krag was, moes prokureurs innoverende metodes oorweeg om eedsverklarings te beëdig en te onderteken. Gevolglik het talle prokureurs elektroniese handtekeninge en elektroniese videokonferensies gebruik om verklarings virtueel te beëdig en te onderteken. Terwyl sommige uitsprake soos Knuttel NO v Bhana (2022 2 All SA 201 (GJ)), Maluleke v JR 209 Investments (Pty) Ltd ((60330/2021) 2021 ZAGPPHC 861 (15 Des 2021)) en FirstRand Bank Ltd v Briedenhann (2022 5 SA 215 (EGq)) hierdie benadering toegelaat het dat verklarings virtueel beëdig en geteken word, het ander howe in Tinashe v Universiteit van Limpopo (Turfloop Campus) ((9938/2022) 2023 ZALMPPHC 57 (28 Jul 2023)), ED Food SRL v Africa’s Best (Pty) Ltd ((2022-1245) 2024 ZAGPJHC 311 (14 Mrt 2024)) en Africa’s Best Foods (Pty) Ltd v ED Food SRL ((2025 4 All SA 589 (GJ)) ’n ander deuntjie gesing en sodanig virtueel beëdigde verklarings ongeldig en nie as in ooreenstemming met die Wet op Vrederegters en Kommissarisse van Ede 16 van 1963 nie bevind. Gevolglik was daar kontroversie oor die vraag of verklarings virtueel beëdig en geteken kon word. Hierdie teenstrydigheid het LexisNexis Suid-Afrika aangespoor om ’n aansoek by die hoogste hof van appèl in te dien om hierdie kwessie te oorweeg. Die hof bevind dat die regulasies tot bogenoemde wet vereis het dat ’n deponent ’n beëdigde verklaring in die fisiese teenwoordigheid van die kommissaris van ede moes onderteken en dat die wet en regulasies nie virtueel beëdigde verklarings toelaat nie. Die hof het verder beslis dat enige vergunning vir virtuele beëdiging deur die wetgewer en nie die regbank nie uitgevaardig moet word. Aangesien die Wet op Vrederegters en Kommissarisse van Ede meer as 60 jaar gelede gepromulgeer is, het die tyd aangebreek om hierdie wetgewing te wysig om die virtuele beëdiging en ondertekening van verklarings toe te laat.